De stille kracht Thema: Winter
De stille kracht achter Pampus
We varen over het onstuimige IJmeer richting Pampus. Het forteiland ligt er kil en verlaten bij, een verstilde tegenhanger van de levendigheid die het doorgaans kent. Waar het eiland normaal gevuld is met geroezemoes en het geluid van spelende kinderen, horen we nu alleen het suizen van de wind en een verdwaalde vogel die de laatste plukjes gras van het eiland pikt. Met het dikke pak sneeuw dat er ligt, ontstaat een bijna idyllisch winterlandschap, met daaronder een 19e-eeuwse militaire basis.
De beheerder van Pampus
Maak kennis met Martin, de beheerder van forteiland Pampus. Hij werkte jarenlang in de scheepsvaart, een wereld waarin alles draait om zelfredzaamheid en werken in afgesloten systemen. Die ervaring neemt hij nu al negen jaar mee naar Pampus. Hij houdt toezicht op het eiland, regelt onderhoud en planning en steekt net zo makkelijk zelf de handen uit de mouwen. Op een plek waar niets vanzelfsprekend is en hulp van buitenaf niet altijd direct beschikbaar, zijn dat onmisbare eigenschappen.
Martin ziet Pampus als een plek die nooit ‘af’ is en altijd afhankelijk blijft van zorg en aandacht. Voor hem is het eiland een bijzondere combinatie van oud en nieuw: erfgoed dat niet stilgezet wordt, maar actief wordt onderhouden en doorontwikkeld met het oog op duurzame voortzetting. Tegelijk vindt Martin het belangrijk dat Pampus geen gesloten wereld is. Buiten de wintermaanden is het eiland juist toegankelijk en bedoeld om door iedereen beleefd te worden.
Ook buiten zijn werk blijft het water dichtbij. In zijn vrije tijd vaart hij graag, een vertrouwd ritme dat past bij het leven op en rond Pampus.
Overtocht in de winter
Martin, de beheerder ban Pampus en onze gids van vandaag, neemt ons mee over de steiger, waar hij het hek al heeft geopend. Vrij toegang tot een Pampus dat maar weinig mensen te zien krijgen.
‘Tussen kerst en half februari is het fort gesloten voor publiek,’ vertelt Martin. ‘Het eiland vraagt voortdurend beheer. In deze periode kunnen we onderhoud goed uitvoeren en plannen, tenminste, als het weer meezit.’
In de winter is een boot geen vanzelfsprekendheid. Alles hangt af van vaartijden, goede planning en voorbereiding. ‘Zeker bij deze temperaturen hebben de boten veel te verduren. Het onderhoud ervan wordt enorm onderschat,’ zegt Martin, terwijl we door de sneeuw ploegen naar het hoogste punt van het eiland.
Alles kost hier twee keer zoveel moeite
Wie in hartje winter op Pampus staat, beseft hoe afgelegen het eiland is. Het ondergesneeuwde fort vormt een scherp contrast met het grijze water eromheen. De indringende kou doet verlangen naar een warme open haard en een lange, hete douche, geen vanzelfsprekendheid op Pampus. Even naar de bouwmarkt zit er niet in. Hulp van buitenaf is beperkt en iets vergeten betekent omkeren, wachten op de boot en vooral: tijd verliezen.
Terwijl we uitkijken over de diepe, droge gracht die het hart van het fort omringt, vertelt Martin: ‘De beheerder moet veelzijdig zijn. Het ene moment repareer ik elektra, het volgende moment ben ik aan het houtbewerken of aan het plannen. Ik zeg ook altijd: Alles kost anderhalve keer zoveel moeite op Pampus. Ik kom uit de scheepsvaart; een schip is ook afgesloten van de buitenwereld. Brede inzetbaarheid is essentieel. Daar hebben we hier op Pampus veel profijt van. Maar ik doe het niet alleen. Samen met de fortwachters, andere collega’s en vooral met alle vrijwilligers zorgen we voor het behoud van het eiland. Zonder hun inzet zou Pampus simpelweg niet kunnen blijven bestaan.’
Binnen warm, buiten winter
We dalen af in het fort en laten de kou en wind achter ons. Het is geen warme huiskamer, maar de temperatuur ligt hier merkbaar hoger, een scherp contrast met de snijdende winterlucht buiten.
‘Je ziet het nu niet door de sneeuw,’ legt Martin uit, ‘maar in de winter toont Pampus haar rauwheid: kaal, grijs, militair, ongepolijst. Tegelijk beschermen de dikke muren van het fort tegen de kou. De temperatuur blijft hier opvallend stabiel. In de winter én in de brandende zomerzon is het binnen aangenaam. Maar zodra je naar buiten stapt, ben je onmiddellijk overgeleverd aan de elementen.’
Hij glimlacht. ‘De winter heeft haar charme, maar mijn hart ligt toch bij de lente en de zomer. Dan komen de gezinnen weer naar het eiland en zie je waar je het allemaal voor doet.’
Verantwoordelijkheid kent geen seizoenen
We dwalen door het ruime fort, gevuld met interactieve en leerzame spellen over Pampus, haar geschiedenis en haar rol binnen de Stelling van Amsterdam. Scheuren in de muren verraden het verleden van het fort en herinneren tegelijk aan wat onderhouden moet worden.
‘Het eiland vraagt het hele jaar door toezicht en zorg,’ zegt Martin. ‘Niet alleen voor onderhoud, maar ook ter bescherming tegen vandalisme. Alleen al daarom kan Pampus nooit volledig worden afgesloten.’
‘In het open seizoen zijn we op maandagen gesloten,’ vervolgt hij. ‘Dat is hét moment om dingen uit elkaar te halen. Het enige moment waarop we, zoals ik het noem, lekker rotzooi kunnen maken. In de wintermaanden hebben we daar simpelweg meer ruimte voor.’
Alleen op Pampus
In de smalle gangen van het fort merk je pas hoe stil het eiland in de winter is. Normaal klinkt hier het geroezemoes van bezoekers of hoor je in de verte mensen door dezelfde gangen lopen. Nu weerkaatsen alleen je eigen voetstappen en de wind tegen de muren.
Terwijl we ons weer een weg naar boven banen, de kou in, zegt Martin:
‘De stilte is vertrouwd. Alleen zijn hoort bij het werk, maar het is nooit eindeloos. De volgende dag zijn er altijd weer mensen op het eiland, ook in de winter. Zelf overnacht ik hier één keer per week; op andere dagen zijn de fortwachters aanwezig. Het huisje op het eiland is van alle gemakken voorzien.’
Te mooi om los te laten
Toen in de jaren dertig de Afsluitdijk werd voltooid, verloor Pampus zijn strategische betekenis. De vijand die ooit via zee werd verwacht, kon het eiland simpelweg niet meer bereiken. Het fort sloot, de artillerie verdween en decennialang raakte het eiland in verval. Pas veel later werd besloten het niet te laten verdwijnen, maar bewust te behouden. Met de overname door Stichting Forteiland Pampus kreeg het eiland opnieuw richting. Niet als monument in stilstand, maar als plek waar erfgoed en moderne oplossingen elkaar versterken.
Martin glimlacht als hij vertelt hoe ver die gedachte inmiddels reikt.
‘Als op het vasteland alles stilvalt, kan Pampus in theorie nog jarenlang zelfstandig functioneren, zolang er niets kapotgaat dat we niet zelf kunnen repareren.’
Wat hem misschien nog het meest fascineert, is dat de geschiedenis hier niet afgerond is. Oude verhalen, tekeningen en materialen blijven opduiken, soms op onverwachte plekken.
‘En tegelijk bouwen we hier elke dag verder. Niet alleen aan de toekomst van het eiland, maar ook aan haar geschiedenis.’
