De stille kracht achter het Naardermeer

Het is vroeg in de ochtend als we het kantoor van Natuurmonumenten binnenlopen voor onze afspraak met Rosalie van Lieshout. Een heel normaal kantoor, maar wel op een van de mooiste plekken in Gooise Meren: het Naardermeer. ‘Zullen we even gaan wandelen?’ stelt Rosalie meteen voor. ‘Het is prachtig weer!’ En dat is het zeker. Een zacht briesje maakt het bijzonder aangenaam in de warme zomerzon.

We lopen over een pad door voormalig boerenland wat 15 jaar geleden naar moerasnatuur is omgezet. Onderweg worden we met enige regelmaat aangesproken door wandelaars met vragen. Zo krijgen we al snel een inkijkje in Rosalies werk. Als groene boa bij Natuurmonumenten houdt ze toezicht, maar een groot deel van haar werk bestaat ook uit uitleg geven: over het gebied, de natuur en waarom bepaalde regels nodig zijn.

Maak kennis met Rosalie van Lieshout

Rosalie wist al jong wat ze wilde worden: een ‘lieve polietie’, schreef ze als kind in haar vriendenboekje. Dat ze later als boswachter door het Naardermeer zou lopen, had ze toen nog niet bedacht. Pas tijdens haar opleiding handhaving ontdekte ze hoeveel er achter dat beroep schuilgaat. Op haar zeventiende werd ze aangenomen bij Natuurmonumenten. Inmiddels is ze eenentwintig en de jongste boa binnen de organisatie.

Wie met haar op pad gaat, merkt al snel dat er veel tegelijk haar aandacht trekt. Beweging tussen het riet, een vogel, wandelaars met een vraag. Ook wat ze hoort, telt mee: met zoveel mensen in de buurt verwacht ze hier nu geen ree te zien. Zelf kijkt ze voortdurend om zich heen en leert ze van haar collega’s wat er allemaal te ontdekken valt. Wat eerst ‘zomaar’ een vogel was, blijkt soms een soort waar jarenlang naar is uitgekeken. Met die kennis groeit ook haar enthousiasme voor de gebieden waarin ze werkt.

Ze maakt graag een praatje en legt uit waarom iets wel of niet mag, maar kan ook duidelijk zijn als het nodig is. De vrijheid en het vertrouwen die ze krijgt, betekenen veel voor haar. En hoewel ze regelmatig zelfstandig op pad is, komt ze steeds terug op de mensen om haar heen. Collega’s, vrijwilligers, omwonenden en boeren: ze heeft ze allemaal nodig. Met het boerenleven heeft ze zelf ook iets. Zo is ze bijvoorbeeld opgegroeid op het platteland.

Boswachter Rosalie van Lieshout poseert op de Muggenbult in het Naardermeer. Op de achtergrond het uitgestrekte rietland van het Naardermeer.

Leren kijken

Op weg naar de Muggenbult ruist het riet zachtjes in de wind. Af en toe horen we een roofvogel in de verte en passeren er wandelaars, maar verder is het rustig. Onderweg vertelt Rosalie waar zij op let. Stel dat het riet op één plek beweegt, terwijl de rest stilstaat. Dan zit daar iets. Een
vogel, een ree, misschien een mens. Wat het precies is, moet nog blijken, maar haar aandacht heeft het al. ‘Ik kijk heel actief en bewust om me heen en nooit naar één punt.’
 

Onderweg

Ook vanuit de dienstauto wil ze meekrijgen wat er buiten gebeurt. Het raam staat open, zelfs bij regen blijft er een kiertje. Muziek staat zacht of helemaal uit. Een brommer die ze hoort, een knal of een opvallende geur kan reden zijn om verder te kijken. En op plekken waar ze vaker
komt, vallen ook kleine veranderingen op. Iets wat er vorige week nog niet hing. Afval dat er eerder niet lag. Wat ze onderweg tegenkomt en via anderen hoort, helpt haar bepalen hoe ze haar dag indeelt. Daar hoort ook het gesprek met bezoekers bij: uitleggen wat een plek bijzonder maakt en waarom bepaalde regels nodig zijn.

Maar ook Rosalie leert onderweg bij. Ze vertelt hoe dat gaat als ze met een ecoloog op pad is. Zelf let ze op bezoekers, op een hond die ergens losloopt waar dat niet mag en op de borden langs het pad. Haar collega ziet ondertussen een bijzondere plant waar zij zo aan voorbij zou zijn gegaan. Dan hoort ze hoe zeldzaam die is en waarom juist deze plek geschikt is om te groeien.
 

Anders kijken naar alles om je heen

Dieren trekken haar zelf het meest. Die bewegen, daar gebeurt iets. Een vogel die overvliegt of een ringslang die ergens tussendoor glipt, heeft al snel haar belangstelling. Wat zo’n waarneming betekent, leert ze steeds beter begrijpen. Achter de komst van één vogel kunnen jaren werk schuilgaan. Waar zij vroeger misschien dacht dat het gewoon een vogel was, begrijpt ze nu de opwinding van collega’s als die soort eindelijk in het gebied broedt. ‘

'Je gaat anders kijken, je gaat er meer van genieten. Je neemt het meer in je op.’ Het is iets wat ze ook merkt wanneer ze met anderen door haar gebieden loopt. Hoe ziet zij toch al die dingen? Voor Rosalie begint het bij bewust om je heen kijken.

Een niet zo stille kracht

Terwijl we verder lopen door het moerasbos richting uitkijkpunt de Muggenbult, worden we opnieuw aangesproken. Rosalie maakt gemakkelijk contact. Mensen willen weten waar ze naartoe kunnen, hoe laat ze het gebied moeten verlaten of waarom een bepaalde route niet toegankelijk is. Ze neemt de tijd om het uit te leggen. ‘Ik ben een gastvrouw in mijn gebied,’ zegt ze. ‘Ik ben er niet alleen voor om mensen aan te spreken als ze iets fout doen.’ Ze wil mensen laten genieten van de omgeving en vertellen wat er zo bijzonder aan is. Tegelijkertijd zijn regels nodig om dat mogelijk te maken. Honden moeten op sommige plekken aan de lijn, bezoekers blijven op de paden en na zonsondergang mag niemand meer in het gebied zijn.

Wanneer iemand een regel overtreedt, begint Rosalie meestal met uitleg. Een loslopende hond kan dieren verstoren zo heeft een groot deel van de honden een jachtinstinct. Iemand die van het pad afgaat om een bijzondere vogel te fotograferen, kan juist de vogel verstoren die hij zo graag wilde zien. ‘Je wilt mensen het plezier niet wegnemen,’ legt ze uit. ‘Maar je moet het wel in goede banen leiden.’

Niet alle overtredingen zijn zo zichtbaar. Rosalie houdt ook rekening met stroperij en verborgen vangmiddelen. Soms moet ze eerst weten waar iets vandaan komt of wie ervoor verantwoordelijk is voordat ze kan ingrijpen. ‘Je moet er soms letterlijk tegenaan lopen,’ vertelt ze. Veel van die middelen vallen nauwelijks op in het gebied. Ook wildplukken valt onder de regels. Planten, paddenstoelen of andere natuur meenemen lijkt misschien onschuldig, maar het verschil zit in wat iemand meeneemt, hoeveel ervan groeit en waar het wordt geplukt. ‘We hebben hier op de borden staan: niets plukken, wegnemen of verstoren.’ vertelt ze. Per situatie moet Rosalie inschatten wat de gevolgen zijn voor het gebied.

Boswachter Rosa van Lieshout in haar dienstauto

Rust bewaren in het Naardermeer

Toch betekent uitleggen niet dat ze altijd een waarschuwing geeft. ‘Ik ben hartstikke lief, hartstikke aardig. Maar als je de regels overtreedt, dan ben ik wat minder lief.’ Als ze een bekeuring heeft aangezegd, wordt die ook uitgeschreven. ‘Ik bekeur niet op de persoon zelf. Het gaat om de overtreding die je pleegt en niet om wie jij bent.’
 

Goed voorbereid aan de slag

Dat Rosalie zichzelf moet kunnen redden, is onderdeel van haar werk. In grote delen van het gebied kan hulp niet zomaar voorrijden en op het water kost het tijd voordat iemand bij haar is. Daarom draagt ze gewelds- en beschermmiddelen bij zich. Ze werkt regelmatig zelfstandig, maar weet ook dat zelfstandigheid betekent dat je voorbereid moet zijn op situaties waarin je niet direct op iemand anders kunt terugvallen.

Dat mensen soms emotioneel reageren als ze worden aangesproken, hoort erbij. Rosalie blijft in deze situaties rustig en reageert de-escalerend.

‘Mensen luisteren om te reageren en niet om te begrijpen. En kan tot vervelende situaties leiden.’ Soms helpt het juist om even stil te blijven. Wanneer de emoties zakken, ontstaat er ruimte voor een gesprek. ‘Dan kan ik uitleggen wat de beweegredenen zijn.’ De omstandigheden bepalen mede hoe ze haar werk uitvoert. Het gebied, het tijdstip, meldingen, het weer, en de drukte spelen allemaal mee.

Rosalie spreekt mensen aan voordat kleine verstoringen groter worden en blijft uitleggen waarom het Naardermeer bescherming nodig heeft. Ook wanneer iemand daar op dat moment liever iets anders over hoort.

  • Een doorkijkje in het groen naar het water aan de rand van het Naardermeer. Eenden rusten in de middagzon.
  • Grillige takken van een dode boom steken uit over het Naardermeer.
  • Naardermeer
  • Oranje luchten boven het moerasgebied in het Naardermeer

Samen krijg je meer voor elkaar

We laten het moerasbos achter ons en lopen verder richting de Muggenbult. De rust van het gebied doet misschien vermoeden dat Rosalie haar werk vooral alleen uitvoert, maar niets is minder waar. Achter de paden, het riet en de open vergezichten staat een groot netwerk van mensen klaar. Collega’s, vrijwilligers, boeren, aannemers en hulpdiensten: iedereen heeft zijn eigen kennis en rol.
 

Galloway te water

Dat wordt duidelijk uit een verhaal over een Galloway die in het Naardermeer in een sloot terechtkwam. Rosalie kreeg in de winter via het kantoor een melding dat er een koe in de sloot lag. In eerste instantie dacht ze dat een koe zichzelf waarschijnlijk wel uit de sloot zou redden. Toen ze richting het dienstvoertuig liep om naar de locatie te gaan en tegelijkertijd de melder belde voor meer informatie hoorde zij dat de melder de brandweer had ingeschakeld.

Eenmaal aangekomen op de locatie bleek dat de koe bijna kopje onder was. Aangezien het dier ijskoud en uitgeput was werden de huidige en oud kuddebeheerder ingeschakeld om richting locatie te komen. Zo konden deze helpen met de trekker en ter plaatse beslissen of de koe terug moest naar stal om op te warmen. In de tussentijd reden een aantal collega's langs en deze besloten bij het zien van de brandweerauto en het dienstvoertuig van Natuurmonumenten om het gebied in te lopen en te kijken of ze ergens mee konden helpen. Uiteindelijk hebben we met zijn allen door middel van brandslangen de koe op de kant kunnen trekken.

Een dag later kreeg Rosalie een foto. De koe stond weer tussen de andere dieren. ‘Het was blijkbaar een van de sterkere koeien,’ vertelt ze. ‘Ze is er weer helemaal bovenop gekomen, alsof er niks was gebeurd.’ Het is een klein verhaal tussen alle werkzaamheden door, maar voor Rosalie laat het precies zien wat samenwerken kan betekenen. Zonder veel overleg vooraf wist iedereen wat er moest gebeuren en hielp iedereen mee.

Die samenwerking begint volgens haar al voordat er iets misgaat. Hoe beter de contacten met boeren, omwonenden, brandweer en andere boswachters zijn, hoe sneller je elkaar vindt wanneer dat nodig is. ‘Hoe meer je samenwerkt, ook als het niet nodig is, hoe beter de samenwerking is als het echt nodig is.
 

Samenwerking is noodzakelijk

Diezelfde samenwerking is nodig wanneer er natuurbrand uitbreekt. Op veel plekken kunnen brandweerwagens niet komen en ook met een boot is niet ieder stuk bereikbaar. Dan zijn gebiedskennis, goede afspraken en de juiste middelen onmisbaar. Rosalie overlegt daarom ook over natuurbrandpreventie en -bestrijding met de brandweer en andere boswachters. Als een brand zich uitbreidt, houdt die immers geen rekening met de grenzen van een natuurorganisatie.

Dat geldt ook voor het dagelijks beheer. Een aannemer moet weten hoe kwetsbaar de bodem is. Een vrijwilliger moet weten waar bijzondere planten groeien. En Rosalie moet kunnen inschatten wanneer ze zelf in actie komt en wanneer ze iemand met andere kennis inschakelt. ‘Samen kom je verder dan alleen,’ zegt ze. ‘Je moet altijd een middenweg kunnen vinden.’

Vanaf het uitkijkpunt kijken we uit over het Naardermeer. We zien zwanen, zilverreigers, eenden, meerkoeten en nog veel meer vogelsoorten. Intussen vliegen de vlinders, libellen en andere insecten aan ons voorbij. Het doet je beseffen hoe bijzonder deze plek is en waarom het zo belangrijk is dat er naar het gebied omgekeken wordt. De plek lijkt stil, maar achter die stilte gebeurt voortdurend van alles. Water wordt gestuurd, riet wordt gemaaid, meldingen worden doorgegeven en kennis wordt gedeeld. Rosalie kent haar eigen rol daarin, maar weet ook dat het gebied nooit door één persoon gedragen kan worden.

Achter de rust

Vanaf het uitkijkpunt dalen we de Muggenbult weer af. Het uitzicht maakt plaats voor een smaller pad langs het water. Ook hier groeit riet, maar het landschap voelt anders. Het pad loopt niet overal op dezelfde hoogte en tussen het riet staan allerlei verschillende planten. Op sommige plekken lijkt de bodem stevig, terwijl hij een paar stappen verder zacht en drassig wordt

Een rondje Muggenbult is een korte route, vlak bij Naarden-Vesting en Bussum, maar de omgeving verandert voortdurend. Eerst lopen we langs langs drassige rietlanden vol bijzondere planten en bloemen en door een moerasbos. Daarna kijken we vanaf de Muggenbult uit over het Naardermeer. Even later lopen we weer tussen het riet, met een groot rijkdom aan planten om ons heen. In een paar meter tijd verandert er van alles. De wind beweegt door de begroeiing en onder onze voeten verandert de bodem. Zo dicht bij de bewoonde wereld voelt het Naardermeer hier toch verrassend uitgestrekt.

Toch is dit geen landschap dat vanzelf blijft bestaan. Achter de openheid en de stilte gaat voortdurend werk schuil. Rosalie vertelt dat natuurbeheer per plek verschilt. Op het ene stuk moet worden gemaaid en afgevoerd om bijzondere planten ruimte te geven. Op een ander stuk moet je juist zo min mogelijk ingrijpen.

‘Bij trilvenen zitten de schatkamers van de bijzondere planten,’ legt ze uit. De bodem beweegt onder je voeten en kan op sommige plekken zelfs gevaarlijk zacht zijn. Een hoogveen vraagt juist om een andere aanpak. Natuurbeheer laat zich niet vangen in één vaste werkwijze. Geen dag hetzelfde We lopen verder over het pad. Hoewel de route kort is, heeft Rosalie onderweg al laten zien hoeveel er in zo’n gebied kan gebeuren.

Zonsondergang in het Naardermeer

Geen dag verloopt hetzelfde

Het weer verandert, de seizoenen brengen nieuwe bezoekers en dieren laten zich zien wanneer ze daar zelf zin in hebben. Ook de natuur verandert voortdurend. Wat vandaag nog open is, kan een paar maanden later dichtgegroeid zijn.

Rosalie weet daarom aan het begin van haar werkdag niet precies waar ze uitkomt. Ze heeft geen vast rondje dat iedere week hetzelfde is en haar werkdagen liggen niet vast. Die vrijheid vindt ze belangrijk. ‘Ik kan zelf mijn werkdagen en werktijden invullen. Ik zit nergens aan vast.’ Juist doordat niemand precies weet waar ze op welk moment is, kan ze onvoorspelbaar in de gebieden aanwezig zijn.
 

De zichtbaarheid van een boswachter is essentieel

Meldingen van omwonenden, collega’s en bezoekers helpen haar bepalen waar ze nodig is. Soms gaat ze overdag ergens kijken, soms tijdens een avonddienst of in het donker. Ze kan op pad gaan zonder melding maar tijdens surveillance van alles tegenkomen bijvoorbeeld wildplukkers, een bijzondere waarneming of een loslopende hond. Wat ze aantreft, bepaalt steeds wat er daarna moet gebeuren. Haar zichtbaarheid is daarbij belangrijk. Ook als er geen melding binnenkomt en ze niemand hoeft aan te spreken, moet ze aanwezig blijven in haar gebieden.

‘Als jij niet in jouw gebieden zichtbaar aanwezig bent, dan denken mensen dat je er niet bent, met het risico dat overtredingen meer voor gaan komen.’
 

Beheer en handhaving is onmisbaar

Ook een rustige dag zegt iets. ‘Af en toe heb je van die dagen dat je denkt: ik kom niks tegen, saai. En dan weet je: dit is positief, want ik doe mijn werk goed.’ Als er geen meldingen zijn en niemand de regels overtreedt, lijkt er weinig te gebeuren. Toch betekent dat niet dat ze overbodig is. ‘Als ik helemaal niks meer tegenkom, dan heb ik ook geen baan meer’, zegt ze met een lach. Maar de praktijk wijst anders uit. Rosalie is nog jong, maar praat met opvallend veel plezier over haar werk.

Voorlopig zit ze goed waar ze zit. Ze heeft de vrijheid om haar werk op haar eigen manier te doen, collega’s van wie ze blijft leren en een gebied dat haar iedere dag opnieuw iets laat zien. We lopen terug richting het kantoor terwijl we de omgeving bewonderen. In de verte klinkt opnieuw een vogel. Rosalie kijkt om zich heen. Misschien ziet ze iets wat een ander mist. Misschien ook niet. Voor haar is dat precies de reden waarom ze blijft kijken. ‘Je blijft altijd leren.’

  • Wandelen tussen het riet en door de moerasbossen
  • Uitkijk over het Naardermeer vanaf de Muggenbult